Trào ngược họng thanh quản​: Nguyên nhân, phương pháp điều trị và phòng ngừa

Trào ngược họng thanh quản (Laryngopharyngeal Reflux - LPR) là thuật ngữ y khoa mô tả tình trạng trào ngược của dịch vị dạ dày (chứa axit clohydric và pepsin) qua cơ vòng thực quản trên để xâm nhập vào vùng hầu họng và thanh quản. 

Ở người bị trào ngược họng thanh quản​, cơ vòng thực quản trên bị suy yếu hoặc rối loạn chức năng, không thể đóng kín để ngăn chặn dòng trào ngược. Niêm mạc vùng họng và thanh quản mỏng manh và nhạy cảm hơn niêm mạc thực quản rất nhiều. Do đó, chỉ cần một lượng nhỏ axit hoặc pepsin tiếp xúc trong thời gian ngắn cũng đủ để gây ra viêm nhiễm, sưng nề và tổn thương nghiêm trọng.

Những dấu hiệu và triệu chứng của trào ngược họng thanh quản​ 

Triệu chứng của trào ngược họng thanh quản thường không rầm rộ nhưng lại dai dẳng, gây ảnh hưởng lớn đến giọng nói và cảm giác vùng cổ họng. Người bệnh cần đặc biệt lưu ý các biểu hiện lâm sàng sau đây:

• Khàn tiếng kéo dài: Đây là triệu chứng phổ biến nhất, giọng nói trở nên khàn đục, thô ráp hoặc mất giọng, đặc biệt là vào buổi sáng sau khi ngủ dậy do dây thanh bị sưng nề trong đêm.
• Cảm giác vướng họng (Globus sensation): Người bệnh luôn cảm thấy như có một khối dị vật, cục đờm hoặc viên thuốc mắc kẹt trong cổ họng, cố gắng nuốt hay khạc nhổ đều không hết.
• Đau họng không rõ nguyên nhân: Cổ họng luôn trong tình trạng đau rát, châm chích nhẹ nhưng không kèm theo sốt hay sưng hạch.
• Khó nuốt: Cảm giác nuốt vướng hoặc đau khi nuốt thức ăn đặc.

Biến chứng có thể gặp khi mắc trào ngược họng thanh quản​ 

Sự tiếp xúc mạn tính với axit dạ dày nếu không được ngăn chặn sẽ phá hủy cấu trúc niêm mạc đường hô hấp trên và dẫn đến các biến chứng nguy hiểm:

• Tổn thương dây thanh: Axit gây viêm loét, hình thành các hạt xơ dây thanh, polyp dây thanh hoặc u nang dây thanh, làm biến đổi giọng nói vĩnh viễn và có thể cần phẫu thuật để phục hồi.
• Sẹo hẹp dưới thanh môn: Quá trình viêm loét và lành sẹo lặp đi lặp lại có thể gây chít hẹp đường thở vùng dưới thanh môn, gây khó thở nghiêm trọng đe dọa tính mạng.
• Ung thư thanh quản: Mặc dù hiếm gặp hơn so với ung thư thực quản, nhưng tình trạng viêm mạn tính không kiểm soát được xem là yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng phát triển ung thư biểu mô vảy tại thanh quản và hạ họng.
• Bệnh lý phổi: Dịch axit trào ngược hít vào phổi có thể gây viêm phổi hít, làm nặng thêm bệnh hen suyễn hoặc gây xơ phổi vô căn.

Khi nào cần gặp bác sĩ? 

Người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để thăm khám ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu báo động sau:

• Khàn tiếng kéo dài trên 2 tuần không thuyên giảm dù đã hạn chế nói.
• Ho ra máu hoặc khạc đờm có lẫn máu.
• Khó nuốt tăng dần, cảm giác nghẹn đặc nghẹn lỏng.
• Sụt cân nhanh chóng không chủ đích.
• Khó thở hoặc thở rít, đặc biệt là khi nằm.
• Sờ thấy khối hạch bất thường ở vùng cổ.

Nguyên nhân trực tiếp gây bệnh là sự rối loạn chức năng của cơ vòng thực quản trên và dưới. Tuy nhiên, có nhiều yếu tố thúc đẩy tình trạng này xảy ra:

• Rối loạn vận động thực quản: Nhu động thực quản kém khiến quá trình làm sạch axit bị chậm lại, tạo điều kiện cho dịch vị tiếp xúc lâu với niêm mạc.
• Tăng áp lực ổ bụng: Béo phì, mang thai hoặc mặc quần áo quá chật làm tăng áp lực lên dạ dày, đẩy axit trào ngược lên trên.
• Chậm làm rỗng dạ dày: Dạ dày tiêu hóa thức ăn chậm khiến thức ăn ứ đọng, sinh hơi và tăng áp suất nội dạ dày.
• Thoát vị hoành: Một phần dạ dày trượt lên lồng ngực làm mất đi góc His (góc chống trào ngược tự nhiên), tạo điều kiện thuận lợi cho dòng trào ngược.

Những ai có nguy cơ mắc phải trào ngược họng thanh quản​? 

Bệnh lý này có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai nhưng tần suất mắc bệnh tập trung cao ở những nhóm đối tượng sau:

• Người sử dụng giọng nói nhiều như giáo viên, ca sĩ, phát thanh viên, nhân viên bán hàng (do áp lực lên dây thanh kết hợp với lối sống căng thẳng).
• Người có thói quen ăn uống thất thường, hay ăn đêm, ăn quá no hoặc bỏ bữa.
• Người thừa cân, béo phì.
• Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu (do ốm nghén nôn nhiều) và 3 tháng cuối (do thai to chèn ép).
• Trẻ sơ sinh có hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện (cơ vòng còn lỏng lẻo).

Yếu tố làm tăng nguy cơ mắc phải trào ngược họng thanh quản​ 

Lối sống thiếu khoa học là tác nhân chính kích hoạt và làm nặng thêm tình trạng bệnh:

• Chế độ ăn: Tiêu thụ nhiều thực phẩm có tính axit (cam, chanh, dưa muối), đồ ăn cay nóng, nhiều dầu mỡ (đồ chiên rán), sô cô la và bạc hà.
• Đồ uống: Sử dụng nhiều rượu bia, cà phê và nước ngọt có ga. Caffein và cồn làm giãn cơ vòng thực quản.
• Thuốc lá: Nicotine kích thích tiết axit dạ dày và làm suy yếu cơ vòng.
• Căng thẳng (Stress): Stress làm tăng tiết axit dạ dày và tăng nhạy cảm của thần kinh vùng họng.

Phương pháp xét nghiệm và chẩn đoán trào ngược họng thanh quản​ 

Việc chẩn đoán trào ngược họng thanh quản​ thường khó khăn hơn GERD do không có tổn thương thực quản rõ rệt trên nội soi thường quy. Bác sĩ chuyên khoa sẽ dựa vào các phương pháp sau:

• Nội soi thanh quản: Đây là phương pháp quan trọng nhất. Bác sĩ quan sát trực tiếp vùng họng thanh quản để tìm các dấu hiệu đặc trưng như sưng nề sụn phễu, sung huyết dây thanh, dày niêm mạc gian phễu hoặc có đờm đặc bám ở hạ họng. Các dấu hiệu này được đánh giá qua thang điểm RFS (Reflux Finding Score).
• Đo pH họng - thực quản 24 giờ: Đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán. Một ống thông nhỏ có hai cảm biến (một ở thực quản, một ở họng) được đặt qua mũi để đo nồng độ axit trong 24 giờ. Phương pháp này giúp xác định chính xác có axit trào lên họng hay không và mức độ nghiêm trọng.
• Đo áp lực thực quản: Giúp đánh giá chức năng của cơ vòng thực quản trên và dưới.

Phương pháp điều trị trào ngược họng thanh quản

Do niêm mạc vùng họng nhạy cảm hơn thực quản nên thời gian điều trị thường kéo dài hơn. Bác sĩ chuyên khoa sẽ chỉ định phác đồ phối hợp toàn diện:

• Thay đổi lối sống và chế độ ăn: Đây là nền tảng cốt lõi của quá trình điều trị. Nếu không thay đổi thói quen, việc dùng thuốc sẽ ít mang lại hiệu quả bền vững.
• Điều trị nội khoa: Bác sĩ sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) như Esomeprazole, Rabeprazole, Lansoprazole với liều lượng thường cao hơn (gấp đôi) và thời gian dài hơn so với điều trị GERD thông thường. Thuốc giúp ngăn chặn sản xuất axit, tạo điều kiện cho niêm mạc hồi phục. Ngoài ra, các thuốc kháng thụ thể H2 (Famotidine), thuốc trung hòa axit dạng lỏng (Alginate) giúp tạo lớp màng ngăn trào ngược cơ học cũng được phối hợp để giảm triệu chứng tức thì.
• Phẫu thuật: Được cân nhắc khi điều trị nội khoa tích cực thất bại hoặc có bất thường giải phẫu lớn như thoát vị hoành. Phẫu thuật tạo nếp gấp đáy vị (Nissen fundoplication) giúp củng cố cơ vòng thực quản dưới để ngăn trào ngược.

Những thói quen sinh hoạt có thể giúp bạn hạn chế diễn tiến của trào ngược họng thanh quản​ 

Chế độ sinh hoạt: 

Việc duy trì kỷ luật trong sinh hoạt và ăn uống là biện pháp dự phòng hiệu quả nhất để bảo vệ giọng nói và đường thở khi mắc trào ngược họng thanh quản, cụ thể:

• Không ăn hoặc uống bất cứ thứ gì (trừ nước lọc) trong vòng 3 giờ trước khi đi ngủ để dạ dày có thời gian làm rỗng.
• Kê cao đầu giường khoảng 15 cm đến 20 cm khi ngủ giúp trọng lực ngăn axit trào lên họng.
• Kiểm soát căng thẳng bằng cách nghỉ ngơi hợp lý, tránh la hét hoặc nói quá nhiều khi đang bị khàn tiếng.

Chế độ dinh dưỡng:

Thực đơn khoa học giúp kiềm hóa dạ dày và bảo vệ niêm mạc như sau:

• Loại bỏ các thực phẩm có độ pH thấp như dưa muối, cà chua, nước cam chanh… ra khỏi thực đơn trong giai đoạn điều trị.
• Chia nhỏ bữa ăn thành 5 bữa nhỏ mỗi ngày, ăn chậm nhai kỹ để giảm gánh nặng tiêu hóa.
• Uống nước ấm, trà thảo mộc như trà hoa cúc, cam thảo để làm dịu cổ họng.
• Hạn chế tối đa rượu bia, cà phê và nước ngọt có ga vì chúng làm giãn cơ vòng và kích thích tiết axit.

Phương pháp phòng ngừa trào ngược họng thanh quản 

Để chủ động phòng tránh bệnh, mỗi người cần:

• Duy trì cân nặng lý tưởng (BMI từ 18,5 đến 22,9).
• Cai thuốc lá hoàn toàn và tránh khói thuốc thụ động.
• Khám tai mũi họng định kỳ, đặc biệt là những người sử dụng giọng nói chuyên nghiệp, để phát hiện sớm các tổn thương dây thanh.
• Điều trị tốt các bệnh lý đường tiêu hóa như viêm dạ dày, táo bón để giảm áp lực ổ bụng.

Trào ngược họng thanh quản là bệnh lý đe dọa trực tiếp đến giọng nói và sức khỏe đường hô hấp. Tuy nhiên, bệnh hoàn toàn có thể được kiểm soát tốt nếu người bệnh kiên trì tuân thủ phác đồ điều trị và nghiêm túc thay đổi lối sống.