Phơi nhiễm HIV là gì? Nguy cơ, dấu hiệu và cách xử lý kịp thời

Phơi nhiễm HIV là tình trạng cơ thể tiếp xúc với virus HIV qua các con đường nguy cơ như máu, quan hệ tình dục không an toàn hoặc dùng chung kim tiêm. Nhận biết dấu hiệu sớm và xử lý đúng cách sau phơi nhiễm HIV đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa lây nhiễm hiệu quả.

Phơi nhiễm HIV là gì?

Phơi nhiễm HIV là tình trạng một người tiếp xúc trực tiếp với virus HIV thông qua các đường lây truyền như máu, dịch tiết sinh dục hoặc các mô bị tổn thương. Đây không phải là tình trạng nhiễm HIV, mà là giai đoạn nguy cơ khi virus có khả năng xâm nhập vào cơ thể nhưng chưa chắc chắn gây nhiễm. Hiểu đúng về phơi nhiễm HIV là bước quan trọng để kịp thời can thiệp và phòng ngừa hiệu quả.

Có ba con đường chính dẫn đến phơi nhiễm HIV, bao gồm quan hệ tình dục không an toàn với người có HIV, dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ y tế không được tiệt trùng và tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể nhiễm HIV qua vết thương hở. Ngoài ra, nhân viên y tế cũng có thể bị phơi nhiễm trong quá trình chăm sóc bệnh nhân nếu không sử dụng đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân.

Phơi nhiễm HIV không đồng nghĩa với việc người đó sẽ nhiễm HIV. Tuy nhiên, nếu không được xử lý đúng cách và trong thời gian vàng (khoảng 72 giờ sau khi phơi nhiễm) nguy cơ chuyển sang nhiễm HIV sẽ tăng lên đáng kể. Chính vì vậy, việc nhận biết tình huống có nguy cơ và tìm đến cơ sở y tế để được đánh giá và hướng dẫn sử dụng thuốc điều trị dự phòng sau phơi nhiễm là điều cần thiết.

Những nguy cơ phổ biến dẫn đến phơi nhiễm HIV

Phơi nhiễm HIV có thể xảy ra trong nhiều tình huống thường gặp trong đời sống hàng ngày và trong môi trường y tế. Nhận diện đúng các nguy cơ giúp mỗi người chủ động phòng tránh, đồng thời có phản ứng phù hợp nếu không may rơi vào tình huống phơi nhiễm. Dưới đây là các tình huống phổ biến có thể dẫn đến phơi nhiễm HIV:

Quan hệ tình dục không an toàn

Đây là con đường lây truyền HIV phổ biến nhất. Việc quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su, đặc biệt với người có yếu tố nguy cơ cao hoặc không biết rõ tình trạng nhiễm HIV của đối phương, có thể dẫn đến phơi nhiễm. Các hình thức quan hệ qua đường âm đạo, hậu môn hoặc miệng đều có khả năng gây phơi nhiễm, trong đó quan hệ qua đường hậu môn có nguy cơ cao nhất do niêm mạc dễ tổn thương.

Dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ chích ma túy

Người sử dụng ma túy tiêm chích có nguy cơ cao phơi nhiễm HIV nếu dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ đã nhiễm máu của người mang virus. Ngoài ra, việc dùng chung dụng cụ xăm hình, xỏ khuyên hoặc thiết bị y tế không được tiệt trùng đúng cách cũng có thể dẫn đến nguy cơ tương tự.

Tai nạn nghề nghiệp trong môi trường y tế

Nhân viên y tế, đặc biệt là những người làm việc trong các khoa cấp cứu, ngoại khoa hoặc truyền nhiễm, có thể bị phơi nhiễm HIV do tai nạn kim đâm, vết cắt từ dụng cụ y tế sắc nhọn hoặc tiếp xúc máu qua vết thương hở. Dù được đào tạo và trang bị phương tiện bảo hộ, tai nạn nghề nghiệp vẫn là một nguy cơ cần được quan tâm đúng mức.

Tiếp xúc trực tiếp với máu hoặc dịch tiết qua vết thương hở

Trong một số trường hợp như tai nạn giao thông, sơ cứu hoặc chăm sóc người bệnh, nếu người chăm sóc có vết thương hở hoặc tổn thương niêm mạc và tiếp xúc với máu hay dịch sinh dục của người nhiễm HIV, khả năng phơi nhiễm là có thật. Tình huống này thường bị đánh giá thấp và dễ bị bỏ qua nếu không có kiến thức đầy đủ về các đường lây truyền.

Dấu hiệu cần lưu ý sau khi phơi nhiễm

Sau khi phơi nhiễm HIV, hầu hết mọi người thường lo lắng không biết liệu có biểu hiện bất thường nào báo hiệu nguy cơ nhiễm hay không. Tuy nhiên, HIV không gây ra triệu chứng tức thì và các dấu hiệu, nếu có, cũng dễ bị nhầm lẫn với những bệnh lý thông thường. Việc nhận biết sớm một số biểu hiện nghi ngờ, kết hợp với khai thác yếu tố nguy cơ và xét nghiệm kịp thời, đóng vai trò quan trọng trong chẩn đoán và điều trị sớm. Dưới đây là các dấu hiệu có thể xuất hiện sau phơi nhiễm HIV:

Sốt nhẹ kéo dài

Một trong những triệu chứng sớm phổ biến nhất là sốt nhẹ, thường dưới 38,5 độ C, kéo dài vài ngày đến một tuần. Tình trạng sốt có thể đi kèm với mệt mỏi, đau đầu và khó chịu chung, thường xảy ra từ 2 - 4 tuần sau phơi nhiễm. Đây là phản ứng miễn dịch tự nhiên khi cơ thể bắt đầu phản ứng với virus.

Đau họng và sưng hạch bạch huyết

Một số người có thể gặp tình trạng đau họng hoặc viêm họng không rõ nguyên nhân, kèm theo sưng các hạch ở cổ, nách hoặc bẹn. Các hạch sưng thường mềm và không gây đau, phản ánh tình trạng viêm của hệ bạch huyết khi cơ thể phản ứng với sự hiện diện của virus.

Phát ban da không đặc hiệu

Phát ban da nhẹ, không ngứa, có thể xuất hiện ở thân mình, mặt hoặc tứ chi. Phát ban thường không điển hình, khó phân biệt với các nguyên nhân khác, nhưng nếu xảy ra cùng các triệu chứng toàn thân khác sau một tình huống phơi nhiễm, cần được chú ý và theo dõi.

Mệt mỏi kéo dài và đau cơ

Cảm giác mệt mỏi toàn thân, suy nhược, đau cơ và khớp có thể kéo dài nhiều ngày. Đây là biểu hiện của phản ứng viêm lan tỏa trong cơ thể khi hệ miễn dịch bắt đầu bị ảnh hưởng. Triệu chứng này thường không đặc hiệu nhưng cần được đánh giá nếu xuất hiện sau phơi nhiễm.

Không có triệu chứng rõ ràng

Điều quan trọng là nhiều người sau phơi nhiễm HIV hoàn toàn không có triệu chứng trong giai đoạn đầu. Thậm chí trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, cơ thể vẫn hoạt động bình thường. Chính vì vậy, không có triệu chứng không đồng nghĩa với việc an toàn, và việc thực hiện xét nghiệm HIV theo đúng thời điểm vẫn là cách duy nhất để xác định tình trạng nhiễm.

Cách xử lý và phòng ngừa sau phơi nhiễm HIV

Khi nghi ngờ hoặc xác định có phơi nhiễm HIV, việc xử lý kịp thời và đúng cách có thể làm giảm đáng kể nguy cơ nhiễm virus. Ngoài ra, các biện pháp phòng ngừa chủ động cũng giúp hạn chế tình trạng phơi nhiễm trong tương lai. Dưới đây là những bước cần thiết để xử lý và phòng ngừa sau phơi nhiễm HIV.

Xử lý ban đầu tại chỗ

Ngay sau khi nghi ngờ phơi nhiễm HIV, cần nhanh chóng rửa sạch vùng da bị tiếp xúc bằng xà phòng và nước sạch. Nếu phơi nhiễm qua niêm mạc như mắt, miệng, cần rửa bằng nước muối sinh lý hoặc nước sạch trong ít nhất 5 phút. Với vết kim đâm, tuyệt đối không nặn máu, mà nên để máu tự chảy rồi rửa sạch và sát khuẩn bằng dung dịch cồn hoặc povidone-iodine.

Tư vấn y tế và đánh giá nguy cơ

Sau bước xử lý ban đầu, cần đến cơ sở y tế có chuyên môn để được tư vấn. Nhân viên y tế sẽ khai thác thông tin về hoàn cảnh phơi nhiễm, đánh giá mức độ nguy cơ, và chỉ định xét nghiệm cần thiết, bao gồm xét nghiệm HIV ban đầu và các xét nghiệm khác như viêm gan B, C.

Sử dụng thuốc điều trị dự phòng sau phơi nhiễm (PEP)

Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV (Post-Exposure Prophylaxis - PEP) nên được bắt đầu càng sớm càng tốt, tốt nhất trong vòng 2 giờ và không muộn hơn 72 giờ kể từ thời điểm phơi nhiễm. Liệu trình PEP kéo dài trong 28 ngày, gồm phối hợp 3 loại thuốc kháng virus. Việc tuân thủ đúng liều và thời gian điều trị là yếu tố quyết định hiệu quả dự phòng.

Theo dõi và xét nghiệm định kỳ

Người đã sử dụng PEP cần được xét nghiệm HIV ít nhất tại 3 thời điểm: Trước khi bắt đầu PEP, sau khi kết thúc 28 ngày điều trị, và sau 3 tháng kể từ thời điểm phơi nhiễm. Ngoài ra, cần theo dõi tác dụng phụ của thuốc và tình trạng sức khỏe tổng quát trong suốt quá trình.

Biện pháp phòng ngừa lâu dài

Để giảm nguy cơ phơi nhiễm HIV trong tương lai, mỗi người cần áp dụng các biện pháp dự phòng bền vững như sử dụng bao cao su đúng cách khi quan hệ tình dục, không dùng chung kim tiêm, tuân thủ quy định an toàn trong thao tác y tế. Với người có nguy cơ cao tái phơi nhiễm, điều trị dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) cũng là một lựa chọn hiệu quả đã được khuyến cáo.

Phơi nhiễm HIV là tình trạng khẩn cấp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu được nhận diện và xử lý đúng cách. Việc trang bị kiến thức về các nguy cơ, dấu hiệu nhận biết và biện pháp dự phòng sau phơi nhiễm HIV sẽ giúp mỗi người chủ động bảo vệ bản thân và góp phần giảm thiểu lây lan trong cộng đồng.